Ձիերը եղեգնուտում

Տխուր ու գեղեցիկ պատմվածք, որի հերոսն իրական մարդ է եղել

«Միայնակ մարդիկ» շարքից

Առաջին անգամ Հարութ Օհանյանն այդ երազը տեսել էր մորդովական անտառի մի լքված խրճիթում: Քնել էր կրակի մոտ, գլուխը եղևնու ճյուղերից պատրաստած փափկոցին: Լճափի խաղաղ, մայրամուտի վերջին ցոլքերով արբած եղեգնուտ էր, և երեք ձիեր՝ սև, սպիտակ ու կարմիր, իջել էին եղեգնուտ ջուր խմելու: Սևը գեղեցիկ գլուխը վեր բարձրացրած երգեցիկ եղեգնուտի միջով, նիրհող լճի վրայով նայում էր նարնջագույն մթնշաղին խառնվող հեռավոր սարերին, սպիտակը դեռ ջուր էր խմում, իսկ կարմիրը ջուր խմելն ընդհատած՝ տագնապով նայում էր աջ՝ դեպի եղեգնուտի մթնող խորքը: Եղեգնուտի խորքից, թեև դեռ ոչինչ տեսանելի չէր, ուր որ է պիտի շողային դարանակալ մոտեցող հովազի դեղին, մահափայլ աչքերը: Ու հենց այդ ճակատագրական պահին մորդովական անտառի լքված խրճիթում Հարութ Օհանյանը վեր թռավ թիկունքին իջած խզակոթի սոսկալի հարվածից: Նրան վերադարձրին ճամբար, ու երկար ժամանակ այլևս ոչ մի երազ չէր տեսնում: Բարաք էր վերադառնում սարսափելի հոգնած ու մեռելի պես քնում, մինչև նորից կարթնացնեին ու կքշեին անտառ: Հետո նա քնում էր հենց աշխատանքի պահին՝ առանց այն ընդհատելու, բաց ու դատարկ աչքերը տայգայի մռայլ, հավերժական կիսամութին, ինչպես հեռավոր երազի մեջ կարմիր ձին էր նայում դեպի եղեգնուտի խորքը: Այդ պահերին նա երբեմն տեսնում էր մոր աղոտ, անսահման տխուր կերպարանքը: Բայց դա երազ չէր, մահացած մոր իսկական տեսիլքն էր՝ ուրվականը, անծանոթ աշխարհի մթին անտառներում փնտրում էր որդուն: Հարութ Օհանյանին դա երազ էր թվում, որովհետև դեռ չգիտեր մոր մահվան մասին:

Մայրամուտի ոսկե լռությամբ արբած եղեգնուտի երազը նա երկրորդ անգամ տեսավ գնացքի վագոնում, ցրտի ու անիվների աղմուկի թմբիրի մեջ: Դարձյալ նույն ձիերն էին նույն եղեգնուտում, նարնջագույն սարերի հեռավոր պատկերը, եղեգնուտի խորքից մոտեցող անտեսանելի հովազի իրական վտանգը: Երազի նույն պահին այս անգամ նրան արթնացրեց խցի վանդակապատ դռան ուժգին շրխկոցը՝ պատրաստվեք, հասնում ենք: Հետո մի քանի տարի ձիերն այլևս չէին իջնում եղեգնուտ:

Գեղեցիկ ու տագնապաշունչ երազը տարիների ընդմիջումից հետո Հարութ Օհանյանին այցելեց քրեական պատիժների իրականացման վարչության կենտրոնական հիվանդանոցում, ուր նրան հասցրել էին ահավոր հիվանդության ծայրահեղ զարգացումից հետո: Դարձյալ լճափի իրիկնային եղեգնուտն էր՝ հեռվի նարնջագույն սարերով, նրանցով հիացած սև ձին՝ հանգչող արևի ոսկե նշխարներն աչքերի մեջ, ջուր խմող սպիտակը, հավերժական տագնապով եղեգնուտի խորքը նայող կարմիրը և դարձյալ դարանակալ հովազը՝ անտեսանելի, բայց ստույգ իրական: Վերջինիս անխուսափելի ցատկը Հարութ Օհանյանի երազում այս անգամ կանխվեց ցավի սուր բռնկումով: Հետո ամիսներ շարունակ հիվանդանոցի մղձավանջային գիշերների մեջ այլևս չէին երևում լճափի եղեգնուտն ու ձիերը: Հարութը սկսեց կարոտել նրանց: Եվ ցավի ահավոր պահերին, երբ թմրադեղերն անգամ չէին օգնում, նա փորձում էր սփոփվել եղեգնուտի ու ձիերի երանելի տեսիլքով: Ու կարծես այդ բանը նրան հաջողվում էր: Սուզվում էր տեսիլքի մեջ՝ խառնվում եղեգնուտի փափուկ խշշոցին, սարերի նարնջագույն մթնշաղին, ձիերի բաշերը շոյող մեղմ քամուն, և մոռանում ցավը: Եվ սուր բռնկումն զգում էր այն պահին, երբ հիշում էր եղեգնուտում դարանակալած հովազին: Իսկ ինքը՝ բուն երազը, չկար ու չկար:

Գնդապետի համազգեստով զինվորական բժիշկը հայացքով երկար զննում էր նրան՝ ստեպ-ստեպ նայելով հիվանդության պատմությանը: Հետո վերցրեց ոսկե ծայրով թանաքագրիչն ու գեղեցիկ ստորագրեց արդեն լրացված օրինաթղթի անկյունում և այն հրեց դատախազի առաջ:

-Վստա՞հ լինենք,-նույն գրիչը վերցնելով հարցրեց դատախազը,- որ այս հանցագործն այլևս վտանգ չի ներկայացնում:-Եվ պատասխանի չսպասելով՝ ինքն էլ ստորագրեց:

-Միանգամայն,- համենայնդեպս պատասխանեց բժիշկը: -Լյարդի քաղցկեղը նրա ներսում այնպիսի ոստայն է հյուսել, որ ճանճն անգամ չի կարող անցնել միջով: Օրերի հարց է:

Թիկունքին փակվող երկաթե դռան ուժեղ շրխկոցը ասես կացնի ձայն էր, որ շառաչեց արգելապատերի ներսում ապրած քսանյոթ տարիների և այսուհետև ապրելիք քիչումիչ օրերի արանքում: Իսկ մինչ այդ՝ ամենասկզբում եղած քսանմեկ տարիները երկնքում էին, մոր հետ: Հարութ Օհանյանը վաղուց այդ հեռավոր քսանմեկ տարիների տերը չէր, այլևս կալանավորական կյանքի 27 տարիների տերն էլ չէր: Նա կարող էր տիրապետել միայն մնացած մի քանի օրերին՝ միչև սոսկալի ցավի վերջին ու ճակատագրական բռնկումը:

Միակ հարազատը՝ չորս տարի առաջ Ամերիկա տեղափոխված քույրը, վերջին այցելության ժամանակ ասել էր, թե տան բանալին դրված է շեմի աստիճանաքարի տակ: Չոր ձարխոտն ու եղինջը փակել էին տան մուտքը: Գտավ մոմլաթի մեջ փաթաթած բանալին: Փոքրիկ պատշգամբ ու մի կիսամութ սենյակ՝ ահա ամբողջ տունը: Խլափեղկերը պահպանել էին պատուհանները: Գազօջախը չկար, լվացարանն ու լոգարանը չկային: Ծորակը բացեց: ժանգաջուրը նախ բարակ, հետո հորդացող շիթով խփվեց բետոնե հատակին: Միակ մահճակալին դարսված անկողինը դեղնած ու բորբոսնած էր: Պատի մեծ ժամացույցը ո՞վ գիտե՝ քանի՜ տարի ցույց էր տալիս յոթն անց կես: Լույսն, իհարկե, անջատված էր, միացնելը, երևի, ահագին փողի ու գլխացավանքի հետ էր կապված:

Փոքր — ինչ հանգստանալուց հետո, ներսում ստուգաբանելով, որ մի քանի ժամ ցավի բռնկում չի ունենալու, Հարութ Օհանյանը դուրս եկավ փողոց: Սուրճ, հաց, մոմ ու էլի մի քանի մանր գնումներ պիտի աներ: Օրը շաբաթ էր, և հրապարակից միչև Մամիկոնյանի արձանի մատույցները շողշողալով սփռվել էր աղմկալի վերնիսաժը: Վաղուց, շատ վաղուց Հարութ Օհանյանը չէր տեսել այսպիսի պատկերներ: Գեղեցկություն էր, շքեղություն, քնքշություն ու պերճանք: Մայթի եզրով, գլխապտույտը կանխելու համար հաճախ պատերին հենվելով, գնում էր հիացած ու հիվանդ Հարութ Օհանյանը: Ու հանկարծ շանթահարի պես մեխվեց տեղում: Մի տարեց հարբեցող տնային հին իրերի հետ պատին շարած վաճառում էր նաև գունաթափ, էժանագին շրջանակով, փոքր — ինչ խամրած գույներով մի նկար. Լճափի խաղաղ եղեգնուտն էր, նույն սև, սպիտակ ու կարմիր ձիերը և նարնջագույն մշուշ հագնող հեռավոր սարերը: Փլվելու պես իջավ մայթեզրի քարին ու երկար, վերացած դիտում էր նկարը: Եղեգնուտի կապտավուն խորքից նայում էին հազիվ նշմարվող երկու դեղին բծեր՝ հովազի բիբերը, որ Հարութ Օհանյանը դեռ չէր տեսել իր երազներում: Հնավաճառ ծերունին իր նման մեկի հետ օղի էր խմում:

-Որտեղի՞ց քեզ այս նկարը, ինչպե՞ս է քեզ մոտ ընկել:

-Գողացել եմ պատկերասրահից,- բերանից սխտորահոտ շաղ տալով հռհռաց հնավաճառը: — Մի հին շենք էին քանդում, մնացել էր պատից կախված, ես էլ վերցրի: Քանի՜ տարի տանում – բերում եմ, մոտեցող չկա: Ու՞մ է պետք:

Նկարը, որպես արվեստի ստեղծագործություն, որևէ արժեք չուներ: Միջակ ինքնուսի մակարդակով արված գործ էր, որի ներկայացրած պատկերը, սակայն, Հարութ Օհանյանի համար անսահման թանկ էր ու անգնահատելի: Մեկ շիշ օղիով հնավաճառը զիջեց այն:

Տանը, մոմերի լույսի տակ, հովազի աչքերն ասես ավելի խոշորացան: Կրկնակի բաժին թմրանյութով Հարութ Օհանյանը փորձեց խուսափել կեսգիշերին սպասվող ցավի բռնկումից: Քնեց հանգիստ ու անխռով ու երազում տեսավ եղեգնուտը՝ շատ ծանոթ երեք ձիերով ու լճի հորիզոնին հանգչող իրիկնային սարերով: Այս անգամ ջուր խմելն ընդհատած, դեպի աջ՝ տագնապով եղեգնուտի խորքը նայող կարմիրը վրնջաց ու ծառս եղավ: Այս անգամ Հարութ Օհանյանը տեսավ, թե ինչպես ակնթարթաբար եղեգները փոթորկելով՝ նրանց խորքից թռավ ամեհի հովազը: Հարութը ճչաց ու վեր թռավ քրտինքի մեջ կորած: Վառեց մոմերը, ծխախոտ կպցրեց՝ առաջին անգամ վերջին ամիսների ընթացքում, նստեց մահճակալին ու ակամա նայեց պատից կախված նկարին: Դաժան աշխարհի երկար տարիների կյանքը նրա մեջ վաղուց սպանել էր որևէ բանից զարմանալու ունակությունը: Բայց այս ի՞նչ է կատարվում, տե՜ր Աստված: Հարութ Օհանյանը շրջեց դեմքը և քիչ հետո թաքուն, գաղտագողի նորից նայեց նկարին: Նույնն էր: Կարմիր ձին չկար: Նարնջագույն սարերի վրա մութն ավելի էր թանձրացել:

Երկու օր անց, երբ երկարատև անզգայությունից հետո նրա մարմինը սոսկալի ցավերն զգալով կրկին վերադառնում էր իրողություն, Հարութ Օհանյանը բացեց ճերմակող բիբերով խունացած աչքերն ու տեսավ , որ սև ձին մենակ է եղեգնուտում: Նրանից քիչ հեռու, արյունոտ մռութը թաթին դրած, քնել էր հովազը: Այլևս չէր զարմանում, այլևս հանձնվել էր գիտակցությունը մթագնող, որովայնը ծվատող ցավի իշխանությանը: Ամենավերջին պահի դժոխային տանջանքներից Հարութ Օհանյանը չէր սարսափում: Թմրադեղի մահացու չափաբաժինը ձեռքի տակ էր, միայն թե կարողանար զգալ մոտեցող վերջին պահի շրշյունը: Իսկ մինչ այդ, մի անգամ էլ երազում տեսավ ձիերի եղեգնուտը: Արդեն լավ մութ էր, սարերը չէին երևում, լուսնի եղջյուրը ոսկե կարթի պես վետվետում էր լճի խավար կոհակներում, և մուգ կապտավուն օդում հազիվ նշմարվում էին օրորվող եղեգների կատարները: Խոնավ ավազներից նա քայլ արեց դեպի եղեգնուտ՝ հայացքով փնտրելով ճերմակ ձիուն: Եվ տեսավ վերջի պահին, երբ հովազը թռավ ձիու պարանոցին ու նրան տապալեց եղեգնուտի տիղմի մեջ: Հետո արթնացել էր ու չէր ուզում նայել նկարին, գիտեր, որ այնտեղ այլևս ձի չկա: Այո, կտավի վրա միայն խավար էր, ու խավարից շողում էին մի զույգ վայրենի, մահաշունչ աչքեր…

Երեք օր հետո տնային կառավարչության հանձնախումբը դատախազության քննիչի ներկայությամբ ջարդեց ներսից փակված հին տան դուռը: Մեռնելուց առաջ նա հասցրել էր զգեստապահարանից հանել ու հագնել իր երբեմնի շորերը՝ մոր ձեռքով լվացված ու արդուկված, որոնցից նավթալինի ուժեղ հոտ էր փչում: Ձեռքերը ծալել էր կրծքին՝ հավուր պատշաճի, ինչպես լինում են բոլոր օրինական մեռելները: Կիսաբաց աչքերը նայում էին դիմապատից կախված ճերմակ կտավով դատարկ շրջանակին:

— Ի՞նչ մարդ էր,- հարցրեց դատախազության քննիչը:

— Մի ժամանակ Թերլեմեզյանի անվան նկարչական ուսումնարանում էր սովորում, ուզում էր մոդեռնիստ նկարիչ դառնալ,- ասաց ընթերակա տարեց հարևանը:- Հետո ինչ-որ բանի համար դատվեց, կարծեմ գաղութում էլի ու էլի դատվեց, ու թաղից այլևս ոչ ոք նրան չի տեսել:

Քննիչը իջեցրեց պատից կախված շրջանակը: Ճերմակ կտավը տարիների ընթացքում խունացել էր՝ ասես ավելի ընդգծելով շրջանակի դատարկությունը: Ներքևի մասում նկարի անունն էր՝ «Ունայնություն ունայնությանց», և նկարչի ստորագրությունը՝ ՀարՕ:

©ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ
«Հայաստանի Հանրապետություն», 25/03/1999

Advertisements

Թողնել մեկնաբանություն

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.