Գիրք՝ ապրելու ժամանակների

vogekanch

«Կյանքս չի փոխվել իմ ծննդյան օրից: Ես աճել, զորացել եմ անթիվ հազարամյակների ընթացքում»:

Ջեկ Լոնդոնի այս իմաստությունն է իր «Ոգեկանչը» գրքի բնաբան ընտրել Իգնատ Մամյանը: Մարդը ծնվում է ինչ-որ թվականի, բայց նրա ոգին ծննդյան թվական չունի: Այն գալիս է անհիշելի ժամանակներից, գալիս է ամեն ինչ տեսած, ամեն վերելք ու վայրէջք ապրած, գալիս է երջանիկ ու ապաբախտ, հաղթանակած ու պարտված, այդ ամենի մեջ մշտական երիտասարդություն նվաճած, գալիս է «խաչակիր անցյալով» ու ապագայի երազանքներով: Եվ նա, այդ ոգին, այդ աննկուն ուղևորը, առաջինը ճանաչում է իրեն անցյալում, հետո միայն ներկայում:

Ոգու կանչ:

Ընթերցողը չի կարող չնկատել, որ Մամյանի գիրքը բանավեճային ոչ թե երանգներ, այլ որոշակի ուղղվածություն ունի: Առհասարակ, անհնար է որևէ կարևոր միտք ու գաղափար հաստատել առանց պայքարի, առանց ոչ մի բան ժխտելու: Կյանքն ինքը դարավոր ու անսպառ վեճ է մահվան դեմ:

Մեր հոդվածի խորագիրն առավել ընդգծված բանավեճային շեշտ ունի, որը թելադրված է Մամյանի գրքի՝ ոչ միայն կյանք հաստատող մարդկային բարությամբ, այլև չարի, վատի, նենգության ու խարդախության դեմ ատելության ընդվզումով, ոչ թե… Ասելիքս ավարտելու համար քնարական շեղման անհրաժեշտություն զգացվեց. երևի շատերն են նկատել բռնցքաչափ այն շնիկին, որ ժամանակ առ ժամանակ գլուխը դուրս է սահեցնում քամելիազարդ տիկնոջ գրպանից և զարմանալով, որ իր նստատեղից բացի ուրիշ աշխարհ էլ կա, եկող — գնացողին մի երկու սղոցած «հա՛փ-հա՛փ» է պարգևում և իսկույն էլ, իր հանդգնությունից սարսափած, սուզվում գրպանի հատակը՝ տիրուհու տված տկլոր «սկյուռիկի» քաղցրությունը թաքուն վայելելու համար:

Ապրելու դժվարին, բայց վեհացնող ժամանակների դեմ նաև այդպիսի «հափ-հափ» անողներ կան, որոնք մի կում քաղցրություն ճաշակելու համար պատրաստ են ցավ ու դառնություն պատճառել ոչ միայն մարդկանց, այլև հասարակությանը: Իսկ ոգու ազնիվ, առաքինի կանչը, որքան էլ դառը լինի, ապրողի համար է: Այդ կանչը ոչ թե խնամքով արդուկված, այլ կռիվներում քրքրված անթեք հավատի դրոշի վստահված անձ է:

Մամյանի «Ոգեկանչը» կյանքի լույսով համակված խոհ է՝ աշխարհի ու մարդու կնճռոտ ճակատագրի մասին, նրանց ընդհանուր ցավի, թախծի, կորուստների ու կարոտների մասին, որ երկիր կոչվող այս գունդը, որի վրա ապրում ենք, «երբեք չէր  կարող երկրագունդ կոչվել», եթե այնտեղ մարդկային կյանք չլիներ: Եվ այն մարդը, որ անհրաժեշտության բերումով ընդմիշտ հեռանալու է կյանքից, չի մոռացվելու, չի անհետանալու, եթե ապրել, բարի գործ է կատարել: Վաղ թե ուշ ծնվելու է մի ուրիշը՝ շարունակելու համար այն լավն ու գեղեցիկը, որ հեռացողը կիսատ է թողել: «Երկնային աղերսը » այդ ճշմարտության մարմնացումն է :

Թռիչքի պահին թևաբեկ ընկնում է կռունկը: Ընկածի տեղը վերքի պես բաց է մնում և չի լրանալու ուրիշ մեկով, բայց նա չի կորչելու, այլևս ապրելու է որպես ծաղիկ, ամպ ու արցունք, որպեսզի

«Ներսում երկնքի սերը խորունկ
Եվ հին թևերի խաչը պահած
Աշխարհ գա նորից որպես կռունկ
Եվ գնա դեպի իր տեղը բաց»:
(«Կռունկ»)

Նշենք Մամյանի գեղարվեստական հավատամքի կարևոր առանձնահատկություններից մեկը. նա խտացված ընդհանրությունների բանաստեղծ է:

Ասում են, որ անվրեպ կրակողը առաջինն է մխրճվում հակառակորդի կուրծքը, նոր միայն նրա արձակած գնդակը:

Մամյանը հենց այդպիսի կրակող է: Այդ առումով նա իր մտքի ոչ թե ուղեկիցը, այլ ուղեցույցն է:

Վկայում են, որ Ճապոնիայում այսպիսի մի դաժան, բայց ոգևորող սովորություն է եղել, այն բանաստեղծը, որ առաջին գրքով հռչակվել է, պարտավոր էր նոր գիրքը  հրատարակել ուրիշ անունով, և այդպես, երկրորդը, երրորդը… մինչև այն պահը, երբ ստիպված պետք է հանդես գար իր իսկական անունով, որովհետև այլևս նոր խոսք ասել չէր կարող: Եթե այդ օրենքը կիրառվեր նաև Հայաստանում, ապա շատերը նոր անունով հանդես գալու պատիվ չէին ունենա: Իր «Ոգեկանչը» Իգնատ Մամյանը կարող էր հրատարակել մի ուրիշ անունով, որովհետև իր նորով շահեկանորեն տարբերվում է նախորդ գրքից՝ միաժամանակ հանդիսանալով դրա բնական շարունակությունը: Ինչպիսի գեղագիտական խոր ակնածանք ու պատասխանատվության զգացում ունի հեղինակը այն բառի նկատմամբ, որը հնչելիս, «հողմը լռում է, ամպրոպը թախծում, ջրերն ակունքից հորձանք են տալիս», բառ, որ ամոքել ու մխիթարել գիտի, գիտի սաստել «վշտերի ավերիչ հողմերը»: Չէ՞ որ լինում են ճակատագրական այնպիսի պահեր, երբ մարդ մոռանում է հազար ցավ ու դավից փրկող այդ բառը, որ հարկավոր է նրան ոչ միայն առաջ գնալիս, այլև խելոք նահանջի ժամանակ: Այն բառը, որ զինակցել է մարդուն, չի կարող դժվար պահին լքել նրան: Այդ իմաստով բառը մահ չունի. հետևաբար նաև մարդը:Ավելին, առանց այդ բառի անհնար կլիներ «մահ իմացյալ անմահությունն է» իմաստության ծնունդը: Դա կարող է հավատ լինել, հույս կամ երազանք, սեր կամ նվիրվածություն, միայն թե հոգուց, սրտից վերցված լինի, այլ ոչ թե բառարանից: Միայն այդ դեպքում է բառը լծակից դառնում  աշխարհին: Նաև մեր համոզմամբ կա երկու կարգի պոեզիա. խոսող և խոսեցնող, փաստող և փաստեր ճեղքող, լրատվական և փոթորկուն:

Մամյանը երկրորդի կրքոտ կողմնակիցն է: Այդ երկրորդը խոսեցնում, զրուցում է ամենքի հետ ու ամեն ինչի հետ կռունկի (մենք դա տեսանք), գետի, ամպի, կայծակի, նամակի, որ պետք է հասներ մարդկությանը և փրկեր նրա բախտն ու կյանքը, բայց չարի ու արյան ոգին կտրում է նրա ճանապարհը, և թշնամացած բանակները շարունակում են բախվել իրար: Այդ փրկարար նամակը, որի մեջ ադամանդված է մարդկանց բախտը, ինչ-որ տեղ լռեցրել է թնդանոթների որոտները, դեռևս ինչ-որ տեղ, բայց կռիվները շարունակվում են: Դարձյալ նույն այլաբանությունը և  ընդհանրացումը: Վաղ թե ուշ վերանալու են զենք ու զրահ հագած դահիճները, և փրկվելու է բախտը աշխարհի: Ընթերցողին խորհել տալը, մտերմիկ, երբեմն էլ դաժան զրույցի հրավիրելը Մամյանի պոեզիայի երկրորդ կարևոր առանձնահատկությունն է:

Վերջերս երբ խոսք բացեցի Իգնատ Մամյանի նոր գրքից, մտերիմներիցս մեկը զարմանք պատճառող հանդարտությամբ հարցրեց.

-Ինչի մասին  է:

Դե, արի ու նրան հասկացրու, որ հենց իր մասին է, սիրո ու տառապանքի, վշտի ու ուրախության մասին է, իր կորուստների ու շահածների, հավատի ու երազանքների, իր ցանած սերմերի մասին է, որ երբեմն չեն կանաչել, մարդկային այն վախճանի մասին, որով մի ճախրանք էլ է ավելացել տիեզերքում, ալեկոծված հոգու մասին է և այն մասին, որ այս հին աշխարհը հաճախ կործանվել է մեծ սիրո պակասից: Այդ հավերժական խաղաղության մոլորակը փրկողը նաև ինքդ ես: Այս գրքում նաև տրտունջներ կան, բարեկամս, դրանք էլ են քոնը, քոնն են նաև «աստղերի պես շողշողացող բառերը» և այն ճշմարտությունը, որ մերթ լեռան բարձունքին է, մերթ էլ նրա ձյունամած ստորոտում:

Եվ, վերջապես քոնն է, մշտապես քոնը և անմոռանալին, մեր ազգի մեծ ցավը, որ դրսում ցանկանում են մոռացության մատնել վաղը նույն ոճիրը ոչ թե կրկնելու, այլ շարունակելու համար:

Գիտեմ, այս անգամ էլ դու ասելու ես.
-Բայց չէ՞ որ այդ ամենի մասին գրել են հանճարները:

Այո՛, գրել են և ոչ միայն նրանք: Բայց չէ՞ որ նրանց ասածով ու ստեղծածով անհնար է տեղ հասնել, կմնայինք կես ճանապարհին ոչ միայն մենք, այլև ամբողջ մարդկությունը, եթե հանճարները սպառած լինեին ոչ միայն անցյալի, այլև ներկայի ու ապագայի մասին բոլոր ճշմարտությունները: Եկող սերունդները, եթե այլևս ասելիք չունենային, ժամանակը կանգ կառներ, կյանքը կմահանար և  մեր երկրագունդը կապրեր Լուսնի ճակատագրով: Բարեկամս, այս էլ իմացիր, որ ըստ ավանդության, միլիոնավոր դարեր առաջ նաև Լուսնի վրա է ծաղկուն կյանք եղել, բայց որովհետև մարդիկ սկսել են ապրել միայն անցյալով՝ որբ ու անտեր թողնելով իրենց ներկան ու ապագան, հետզհետե խաչվել են Լուսնի սառը ճակատագրով: Ես սա հիշեցնում եմ ոչ միայն քեզ, այլև բոլոր մորուքավոր և անմորուս այն «անվախ մոլորվածներին», որոնք գրական ու քաղաքական անվստահություն են հայտնում այսօրվա մեր հայրենիքի փոթորկված, այո, նաև ծանր իրականությանը: Դրանք արժանի են միայն կարեկցանքի, որովհետև դրանով խաչ են քաշում նաև իրենց լինելիության վրա:

Ուրեմն, հիշիր այս ամենը և հպարտացիր, որ նա քոնն է այս միակ ու մենավոր երկրագունդը, որի սրտաբաղձ ափի մի լեռնաստանում՝ դարեր ծնկի բերած և իր մարդկային կոչումին երբեք չդավաճանած մեր հայրենիքն է՝ Հայաստանը:

Այսպիսի հարուստ խոսեցնող և զրուցակից է Իգնատ Մամյանի իններորդ գիրքը՝ «Ոգեկանչը»: Ճիշտն ասած, սկզբում ցանկանում էի գրել «Իններորդ ալիքը», բայց հրաժարվեցի այդ գնահատականից, որովհետև այս դեպքում «Իններորդը» ամենաբարձր գագաթնակետն է, այլևս շարունակություն չունի և հիշեցնում է «Կարապի երգը»: Իսկ Մամյանի բանաստեղծական հասունության տարիքը դեռ շատ բան ունի ասելու:

©Վազգեն Մնացականյան
«Գրական թերթ», 24/06/1997

Advertisements

Թողնել մեկնաբանություն

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.